สบู่ที่พูดภาษาโปรตุเกส

ลองนึกถึงเช้าวันธรรมดา ล้างหน้าด้วยสบู่ ปิ้งขนมปังสองแผ่น แวะซื้อกะละแมติดมือไปฝากที่ทำงาน ทั้งหมดนี้ฟังเป็นไทยแท้ แต่ถ้าย้อนรอยคำเหล่านี้กลับไปให้สุดทาง เราจะไปจบที่ท่าเรือของโปรตุเกส ไม่ใช่ที่ไหนในสยาม

คำยืมจากภาษาอังกฤษนั้นเราจำได้ง่าย เพราะยังออกเสียงเป็นฝรั่งอยู่ แต่คำจากภาษาโปรตุเกสอยู่ในภาษาไทยมานานจนกลืนไปหมดแล้ว นานจนไม่มีใครรู้สึกว่ามันเป็นคำต่างชาติอีก

ชาวยุโรปกลุ่มแรกที่ขึ้นฝั่งอยุธยา

เรื่องเริ่มในปี 1511 ตรงกับ พ.ศ. 2054 ปีนั้นอาฟองซู ดึ อัลบูแกร์กึ แม่ทัพโปรตุเกส เพิ่งยึดเมืองมะละกาได้ และส่งทูตชื่อดูอาร์ตึ เฟร์นังดึช ขึ้นมายังกรุงศรีอยุธยา เขาไปถึงในเดือนตุลาคมและได้เข้าเฝ้าสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 นับเป็นชาวโปรตุเกสคนแรกที่มาถึงแผ่นดินนี้ และโปรตุเกสก็กลายเป็นชาติตะวันตกชาติแรกที่มีไมตรีกับอยุธยา

หลังจากนั้นความสัมพันธ์ก็ค่อยๆ ลงหลักปักฐาน ในปี 1538 สมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงรับทหารโปรตุเกสราว 120 คนเข้ารับราชการ ทั้งเป็นองครักษ์และสอนการใช้ปืนไฟให้ทหารสยาม และพระราชทานที่ดินให้ตั้งบ้านเรือน หมู่บ้านโปรตุเกสอยู่ทางใต้ของเกาะเมือง แถวตำบลสำเภาล่มในปัจจุบัน มีโบสถ์คาทอลิกถึงสามหลัง และเชื่อกันว่าในช่วงรุ่งเรืองมีคนอยู่ราวสามพันคน ทั้งทหาร ช่างต่อเรือ และพ่อค้า

ชุมชนขนาดนี้อยู่กันมาสองร้อยกว่าปี แต่งงานกับคนท้องถิ่น ค้าขาย และพูดคุยกับคนสยามทุกวัน คำศัพท์ย่อมไหลข้ามรั้วบ้านกันเป็นธรรมดา

ของใช้ในห้องน้ำ และของกินบนโต๊ะ

คำที่คนพูดถึงบ่อยที่สุดคือ สบู่ มาจาก sabão ในภาษาโปรตุเกส ลองออกเสียงช้าๆ ว่า ซา-เบา แล้วนึกภาพคนสยามที่ได้ยินคำนี้ครั้งแรก เสียงท้ายที่ขึ้นจมูกถูกปรับให้เข้ากับปากคนไทย จนเหลือเป็น สะ-บู่ อย่างทุกวันนี้

อีกคำคือ ปัง ใน ขนมปัง มาจาก pão ซึ่งแปลว่าขนมปังตรงตัว คนไทยรับคำนี้มาแล้วเติมคำว่า ขนม นำหน้า กลายเป็นคำที่ถ้าแปลกลับไปทีละพยางค์ ก็คือ ขนมขนมปัง ดีๆ นี่เอง

ขนมปังสมัยอยุธยาก็มีเรื่องเล่า ลา ลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ บันทึกไว้ว่าขนมปังที่พระเจ้ากรุงสยามพระราชทานให้นั้นแห้งเกินไป เขาว่าข้าวสวยหุงธรรมดายังน่ากินกว่า ซึ่งก็พอบอกได้ว่าขนมปังเข้ามาอยู่ในราชสำนักสยามแล้วในเวลานั้น

ส่วน กะละแม ขนมกวนสีน้ำตาลเหนียวหนึบ เว็บไซต์ที่รวบรวมเรื่องชาวโปรตุเกสในเอเชียระบุว่ามาจาก caramelo คำเดียวกับที่ภาษาอังกฤษใช้เรียกคาราเมล เทียบเสียง คา-รา-เม-โล กับ กะ-ละ-แม ก็เห็นเค้าโครงเดียวกันอยู่

คำจากโบสถ์ และคำจากกระเป๋าเงิน

ชาวโปรตุเกสไม่ได้นำมาแค่ของใช้ แต่นำศาสนาคริสต์นิกายคาทอลิกมาด้วย คำว่า คริสตัง ที่คนไทยรุ่นเก่าใช้เรียกชาวคาทอลิก มาจาก cristão ที่แปลว่าชาวคริสต์ และคำว่า สันตะปาปา ก็มีรากจาก santo papa หรือพระสันตะปาปาผู้ศักดิ์สิทธิ์

อีกคำที่น่าแปลกใจคือ เหรียญ ซึ่งมาจาก real ชื่อเงินตราของโปรตุเกส ไม่ว่าจะเป็นเหรียญบาทในกระเป๋าหรือเหรียญทองบนคอนักกีฬา คำนี้ก็ยังทำงานอยู่ทุกวัน

คำที่ไม่ได้มาเป็นคำ แต่มาเป็นขนม

อิทธิพลบางอย่างไม่ได้ทิ้งไว้เป็นชื่อเรียก แต่ทิ้งไว้เป็นสูตร ฝอยทองของไทยมีญาติอยู่ที่โปรตุเกสชื่อ fios de ovos ซึ่งแปลตรงตัวว่าเส้นไข่ ทองหยิบ ทองหยอด และลูกชุบ ก็ถูกเล่าว่ามาจากขนมไข่และน้ำตาลของชาวโปรตุเกส ก่อนถูกปรับด้วยวัตถุดิบท้องถิ่นอย่างมะพร้าวและแป้งข้าวเจ้า

ชื่อของขนมเหล่านี้กลายเป็นไทยหมดแล้ว เหลือเพียงคำว่า ฝรั่ง ใน ขนมฝรั่งกุฎีจีน ที่ยังบอกใบ้ว่าต้นทางอยู่ไกลกว่าแม่น้ำเจ้าพระยา

จากอยุธยาถึงกุฎีจีน

เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียในปี 2310 หมู่บ้านโปรตุเกสถูกเผาไปพร้อมกับเมือง ชาวโปรตุเกสที่เหลือติดตามสมเด็จพระเจ้าตากสินมาตั้งรกรากที่ฝั่งธนบุรี และได้รับพระราชทานที่ดินแถวกุฎีจีน ที่นั่นมีโบสถ์ซางตาครู้สตั้งอยู่จนทุกวันนี้ ลูกหลานบางส่วนยังคงอยู่ในย่านกุฎีจีน สามเสน และตลาดน้อย และบางตระกูลก็ตั้งนามสกุลไทยที่แปลงมาจากนามสกุลโปรตุเกสอย่าง da Silva

ในปี 1913 นักภาษาศาสตร์ชาวโปรตุเกส เซบาสเตียว โรดอลฟู ดัลกาดู เคยรวบรวมคำโปรตุเกสในภาษาต่างๆ ของเอเชีย และนับได้ 35 คำในภาษาไทย ตัวเลขนี้อาจดูน้อยเมื่อเทียบกับคำบาลีสันสกฤตหรือคำอังกฤษที่เรายืมมานับไม่ถ้วน แต่ความพิเศษอยู่ที่ว่ามันเป็นคำชุดแรกจากยุโรปที่เข้ามาในภาษาไทย

ครั้งหน้าที่หยิบสบู่ขึ้นมาถูมือ ลองนึกถึงทหารโปรตุเกสร้อยกว่าคนที่ริมน้ำอยุธยาเมื่อห้าร้อยปีก่อน คนเหล่านั้นอาจไม่ได้ทิ้งอนุสาวรีย์ไว้ให้ใครจำ แต่ทิ้งคำเล็กๆ ไว้ในปากของเราทุกวัน ซึ่งบางทีก็อยู่ได้นานกว่าอนุสาวรีย์เสียอีก